ایمان گودرزی؛ فوتبال آسیا در آستانه یک تغییر ساختاری مهم قرار گرفته است. کنفدراسیون فوتبال آسیا طرحی را بررسی می‌کند که در صورت نهایی شدن، می‌تواند نحوه برگزاری بخش قابل توجهی از مسابقات ملی در قاره را دستخوش تغییر کند؛ طرحی با عنوان «لیگ ملت‌های آسیا» که هدف آن ایجاد یک ساختار منظم و چندسطحی برای رقابت تیم‌های ملی است.

ایده اصلی این طرح، جایگزین کردن بخشی از بازی‌های دوستانه با مسابقات رسمی و رقابتی است؛ به شکلی که تیم‌ها بیشتر مقابل حریفانی با سطح فنی نزدیک به خود قرار بگیرند و نتایج این مسابقات نیز در مسیر رسیدن به تورنمنت‌های مهمی مانند جام جهانی و جام ملت‌های آسیا اثرگذار باشد.

ایران در سطح اول لیگ ملت‌ها؟

بر اساس ساختار پیشنهادی، ۴۷ عضو AFC در سه سطح قرار خواهند گرفت؛ ۱۸ تیم در سطح اول، ۱۸ تیم در سطح دوم و ۱۱ تیم در سطح سوم. نکته مهم این است که تقسیم‌بندی تیم‌ها قرار نیست صرفاً بر مبنای جغرافیا و شرق و غرب آسیا انجام شود، بلکه سطح فنی تیم‌ها نیز در تعیین دسته آنها نقش خواهد داشت. در نتیجه، ایران با توجه به جایگاه خود در فوتبال قاره، یکی از تیم‌هایی است که در صورت اجرای این طرح، احتمال حضورش در سطح اول مطرح خواهد بود. در این ساختار، تیم‌ها می‌توانند میان سه سطح جابه‌جا شوند. تیم‌های برتر هر سطح شانس صعود خواهند داشت و تیم‌های پایین‌تر نیز سقوط می‌کنند. بنابراین اهمیت لیگ ملت‌ها فقط به تیم‌های مدعی جام جهانی محدود نخواهد شد و حتی تیم‌هایی که در سطح پایین‌تر قرار می‌گیرند نیز برای ارتقای جایگاه خود انگیزه رقابتی خواهند داشت.

مقدماتی جام جهانی؛ از گروه به لیگ

مهم‌ترین بخش طرح پیشنهادی AFC به انتخابی جام جهانی مربوط می‌شود؛ ساختاری که گفته شده احتمالاً از چرخه انتخابی جام جهانی ۲۰۳۴ مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در نسخه پیشنهادی، تیم‌های سطح اول وارد یک رقابت لیگ‌مانند می‌شوند و هر تیم ۱۲ مسابقه، شامل ۶ بازی خانگی و ۶ بازی خارج از خانه، انجام خواهد داد. در پایان، تیم‌های بالای جدول سهمیه مستقیم جام جهانی را به دست می‌آورند و تیم‌های بعدی وارد مرحله پلی‌آف می‌شوند. به این ترتیب، مسیر صعود دیگر صرفاً به عملکرد یک تیم در چند مسابقه محدود نخواهد شد و ثبات عملکرد در طول یک فصل می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت تیم‌ها داشته باشد. البته این بخش هنوز قطعی نیست و تعداد سهمیه‌های آسیا در جام جهانی و مقررات نهایی فیفا می‌تواند روی شکل اجرای آن تأثیر بگذارد. بنابراین جزئیات فعلی را باید به عنوان بخشی از طرح پیشنهادی AFC در نظر گرفت، نه فرمت نهایی مسابقات.

جام ملت‌های آسیا هم تغییر می‌کند

لیگ ملت‌ها قرار است در صورت تصویب، در مسیر انتخابی جام ملت‌های آسیا نیز مورد استفاده قرار بگیرد. بر اساس طرح فعلی، تیم‌های سطح اول در مجموعه‌ای از مسابقات رفت‌وبرگشت مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند و بخشی از سهمیه‌های جام ملت‌های آسیا از دل همین رقابت تعیین خواهد شد. AFC با این مدل عملاً دو هدف را دنبال می‌کند؛ کاهش بازی‌های ملی کم‌اهمیت و ایجاد مسابقات رسمی بیشتر برای تیم‌هایی که در سطح‌های پایین‌تر قرار دارند. در چنین شرایطی، تیم‌های سطح دوم و سوم نیز صرفاً برای پر کردن تقویم مسابقات به میدان نمی‌روند و امکان صعود به سطوح بالاتر را خواهند داشت.

لیگ ملت‌ها برای ایران؛ فرصت یا چالش؟

اجرای چنین ساختاری می‌تواند شرایط متفاوتی را برای تیم ملی ایران ایجاد کند. ایران طی سال‌های گذشته یکی از تیم‌های ثابت مراحل نهایی جام جهانی و جام ملت‌های آسیا بوده و قرار گرفتن احتمالی در سطح اول به معنای مواجهه مستمر با قدرت‌های اصلی فوتبال آسیا خواهد بود. از منظر فنی، افزایش مسابقات رسمی مقابل تیم‌های قدرتمند می‌تواند فرصت بیشتری برای ارزیابی بازیکنان و ساختن تیم ملی فراهم کند. در چنین فرمی، کادر فنی ناچار خواهد بود تیمی با عمق بیشتر در اختیار داشته باشد و برای یک فصل طولانی، روی ترکیبی از بازیکنان باتجربه و نیروهای جوان برنامه‌ریزی کند. از طرف دیگر، همین افزایش تعداد مسابقات ملی می‌تواند فشار بیشتری به بازیکنان وارد کند. لژیونرهای ایرانی و بازیکنان شاغل در لیگ داخلی در صورت افزایش بازی‌های ملی، با تقویم فشرده‌تری مواجه خواهند شد. به همین دلیل، یکی از چالش‌های اصلی اجرای چنین طرحی، هماهنگی میان AFC، فدراسیون‌ها و باشگاه‌ها خواهد بود. افزایش مسابقات ملی بدون مدیریت مناسب تقویم باشگاهی می‌تواند تبعاتی مانند افزایش خستگی و فشار مسابقات روی بازیکنان ایجاد کند.

آغاز تغییرات از ۲۰۲۸

طبق طرح فعلی، دوره انتقالی این ساختار از سال‌های ۲۰۲۸ و ۲۰۲۹ آغاز خواهد شد و نسخه مرتبط با جام ملت‌های آسیا نیز از حوالی سال ۲۰۳۰ وارد چرخه می‌شود. نسخه مربوط به انتخابی جام جهانی نیز برای چرخه بعدی، یعنی مقدماتی جام جهانی ۲۰۳۴ و حوالی سال‌های ۲۰۳۲ و ۲۰۳۳ در نظر گرفته شده است. با این حال، هنوز تا تصویب نهایی و اجرای کامل این طرح فاصله وجود دارد و ممکن است جزئیات آن در روند بررسی تغییر کند. آنچه در شرایط فعلی روشن به نظر می‌رسد، تلاش AFC برای تغییر مدل مسابقات ملی در آسیاست؛ مدلی که می‌خواهد بخشی از بازی‌های دوستانه و انتخابی‌های پراکنده را به یک ساختار منظم، چندسطحی و رقابتی تبدیل کند.

اگر این طرح به شکل فعلی به اجرا برسد، تیم ملی ایران نیز وارد دوره‌ای متفاوت خواهد شد؛ دوره‌ای که در آن نه‌تنها صعود به جام جهانی و جام ملت‌های آسیا، بلکه جایگاه ایران در ساختار رقابت‌های ملی آسیا نیز به نتایج مستمر تیم ملی وابسته خواهد بود.