روایتی از نجات میراثی آموزشی از چنگال فراموشی 

ثبت ملی و قرارگیری دبیرستان کهن‌سال فروغ رشت با قدمتی بیش از ۱۲۰ سال در فهرست مدارس ماندگار کشور در ۱۰ آذر ۱۴۰۴، فرجام تلاش‌های خستگی‌ناپذیر جمعی از دلسوزان فرهنگ و آموزش این خطه است. این تصمیم شایسته از سوی شورای عالی وزارت آموزش و پرورش، اقدامی در خور تقدیر است که جا دارد از اعضای محترم این شورا به‌ پاس این توجه به هویت فرهنگی، قدردانی شود.

در آستانه این رویداد فرخنده و تاریخی، بر خود لازم می‌دانیم که صمیمانه‌ترین و جانانه‌ترین شادباش‌ها را نثار همه دلسوزان عرصه فرهنگ و آموزش، به‌ویژه انجمن دانش‌آموختگان دبیرستان فروغ، آن گروه ستوده و پیگیر، کنیم. این دستاورد ماندگار، که اکنون بر تارک تاریخ آموزشی این سرزمین می‌درخشد، پیروزیِ بی‌بدیلِ پایداری بر فراموشی و تجلی عشق به میهن بر بی‌تفاوتی است. حاصل تلاش خستگی‌ناپذیر شما بزرگواران مخصوصا مدیریت محترم مدرسه فروغ، نه تنها کالبد یک بنا، که روح یک هویت جمعی و بخشی از حافظه تاریخی ما را از خطر نابودی رهانید. این افتخار، به‌حق از آنِ شماست.

نامی که باید بازگردد

لازم است در همان آغاز تصریح کنیم که این مدرسه تاریخی، سال‌هاست با نام “۱۷ شهریور” شناخته می‌شود. با این حال، انتظار می‌رود مسئولان ذیربط، نام اصیل و تاریخی “فروغ” را به این بنا بازگرداندند. این بازگردانی نام، تنها یک تغییر تابلوی اداری نیست؛ بلکه احترام به تاریخ، پذیرش هویت بی‌بدیل بنا و دلجویی از حافظه جمعی است. نام “فروغ” که نماد روشنایی و دانش است، هیچ منافاتی با ارزش‌های اسلامی و ایرانی ندارد و بار سیاسیِ مرتبط با دوره‌ای خاص را نیز حمل نمی‌کند. بازگشت این نام، گامی ضروری در تکمیل فرآیند احیای این میراث است.

نجات از ورطه نابودی

مدرسه فروغ، با پیشینه‌ای درخشان به عنوان یکی از نخستین مدارس نوین دخترانه در ایران، میراثی فراتر از آجر و مصالح بود. با این حال، این نگین تاریخ آموزش گیلان، روزگاری را به سر می‌برد که گویی خاک فراموشی بر چهره‌اش نشسته بود. بنا رو به مخروبگی می‌رفت تا بخشی از پازل هویتی منطقه برای همیشه محو شود. اما، همت بزرگانی چون استادان خمامی‌زاده، فرض‌پور ماچیانی، میرابوالقاسمی، شکوهی و دیگران، همراه با پیگیری سازمان میراث فرهنگی و مدیران مدرسه، سد محکمی در برابر این خطر شد و سرانجام این بنای ارزشمند به ثبت ملی رسید. هرچند بازسازی اولیه توسط سازمان نوسازی مدارس، تنها اسکلت ساختمان را از خطر نابودی حفظ کرد؛ همچون بیمار رهاشده‌ای که از مرگ نجات یافته، اما برای زنده ماندن نیاز به ترمیم و توانبخشی اساسی دارد.

ماندگاری؛ حق مسلم، نه لطفی اداری

اکنون در ۱۲۰ سالگی تاسیس فروغ، با کوشش بی‌وقفه انجمن دانش‌آموختگان این مدرسه، عنوان «مدرسه ماندگار» به آن اعطا شده است. اما این نقطه، آغاز یک بازنگری است. چرا که مدرسه‌ای با چنین قدمت و نقش تاریخی، نمی‌بایست در لیست تقاضا باشد و برای قرارگیری در چنین فهرستی تقلا کند؛ بلکه این نهادهای متولی هستند که باید وجود چنین مدارسی را در کارنامه خود مایه افتخار بدانند. او شایسته تکریم است. این نگاه، معیارهای حقیقی «ماندگاری» را به چالش می‌کشد. همان‌گونه که «قدر زر، زرگر شناسد و قدر گوهر، گوهری». ارزش ذاتی فروغ، حتی زیر خس و خاشاک زمان نیز کاستی نخواهد گرفت.

فراتر از نگاه‌های دوره‌ای: حفظ میراث مشترک

نکته قابل تأمل در این فرآیند، عبور از نگاهی بود که می‌خواهد هر آنچه به «گذشته» منتسب است، به بوته فراموشی سپرده شود. نجات مدرسه فروغ نشان داد که میراث فرهنگی و آموزشی یک ملت، متعلق به همه ادوار است. این بنا، یادگار تلاش برای آگاهی‌بخشی و پیشرفت اجتماعی است و تخریب آن، خیانت به حافظه جمعی است.

آینده‌ای در انتظار شکوه گذشته: کارکردی فراگیر و پویا

اکنون با این اقدامات حفاظتی اولیه، راهی طولانی برای احیای کامل این بنای فاخر در پیش است. با توجه به قدمت ۱۲۰ ساله بنا و لزوم حفظ اصالت تاریخی آن، احیای آینده این مدرسه باید در چارچوبی هوشمندانه و چندمنظوره طراحی شود. هدف، خلق فضایی پویا و زنده است که هم میراث گذشته را پاس دارد و هم پاسخگوی نیازهای فرهنگی و آموزشی امروز باشد.

این بنا می‌تواند با برنامه‌ریزی دقیق، به کانونی جامع تبدیل گردد که کارکردهای متنوعی از قبیل موزه تخصصی، کتابخانه، آرشیو اسناد، فضای مناسب برای کلاس‌های آموزشیِ محدود و کیفی، آزمایشگاه، و همچنین محل استقرار انجمن دانش‌آموختگان را در خود جای دهد. چنین ترکیبی، نه تنها حیات و تردد دائمی را به بنا بازمی‌گرداند، بلکه آن را به یک «قطب فرهنگی-آموزشی» پیشرو تبدیل می‌کند که داستان پرافتخار خود را در قالبی نوین برای نسل‌های حاضر و آینده روایت می‌کند.

ثبت ملی و ماندگار شدن دبیرستان فروغ، تنها یک پیروزی اداری نیست؛ این اتفاق، پیروزی حافظه تاریخی بر بی‌تفاوتی و پیروزی عشق به وطن بر فراموشی است. این مدرسه، نماد پیشگامی زنان و آموزش نوین در ایران است و احیای آن، احترام به تمامی کسانی است که در این مسیر گام نهادند. باشد که این رخداد، چراغ راهی برای نجات دیگر میراث‌های آموزشی کشورمان شود و ما شاهد تولدی دوباره برای این مادر مهربان و کهن‌سالِ علم‌آموزی در گیلان باشیم؛ و روزی را ببینیم که درهای این بنای تاریخی، به روی همه دوستداران فرهنگ و تاریخ، به شایستگی گشوده گردد.